Medyadan takip ediyorsunuzdur, ya da internette en azından birkaç haber okumuşsunuzdur hakkında, meşhur Atlas deneyine başlandı. Hatta ilk deneysel çalışma 2 gün önce başarıyla tamamlandı. Yıllar sürecek bu deney sonucu, yüzlerce kez denenerek proton çarpıştırılacak ve eğer yakalanabilirse bir Higgs Bozonu gözlemlenecek; bu gözlem neticesi ortaya çıkan veriler de maddenin ve evrenin sırlarını keşfetmemize yarayacak. Bu yazının geri kalanında, herkesin anlayacağı şekilde kara delik ve deney hakkında açıklamalar yapacağım.

Bizim Türk insanının deneye yaklaşımı ise, “yahu bu bilim adamları yok mu, içine edecekler dünyanın” yahut “ayol kara delik çıkacakmış dünyayı yutacakmış, yecüc mecüc olmasın bu?” gibi mahalle ağızı tepkilerinden öteye gidemiyor.. Özellikle bu kara delik mevzusu medyada bayağı abartıldı, haliyle halk da abarttı. Daha dün “dışarıdayken etraftan duyulan yaran diyaloglar”a örnek teÅŸkil edebilecek bir diyalogda, bir veletin diÄŸerine kızarken “kara delik yutsun ananı” gibi bir sövüş nidası kullandığını duydum ki, oy oy nasıl oldum nasıl…

Her neyse, ÅŸimdi sıra geldi fizik bilgimi konuÅŸturmaya… Öncelikle bu “CERN denen yerde ne yapıyorlar”, “Atlas Deneyi de ne ola” diyenler için teknik ama oldukça yalın bir tanımlama yapılacak olursa; LHD (Large Hadron Collider = Büyük Hadron Çarpıştırıcısı) denilen bir aletin, (ki 7000 ton kadar biÅŸeydir) iki proton demetini ışık hızına yakın bir hızda birbirlerine ters yönde dairesel olarak döndürmesi ve bu yüksek hızlarda bir çarpışma olursa, ortaya çıkması gereken Higgs Bozonunu ve hatta gözlemlemeyi amaç edinen deneyler silsilesidir efenim bu “atlas deneyi” dedikleri.

CERN i bilmeyen kamadı, peki Hadron ne demektir? Hadron, atom altı parçacıkların genel adıdır. Proton, Nötron, Pozitron, Elektron, Baryon, Mezon felan. Bunlar atomun bilinen elektron, nötron gibi parçalarını oluÅŸturan parçalardır. Peki nasıl olacak da ışık hızına yakın bir hıza ulaşılacak? iÅŸte bu nokta önemli. Çünkü hayvani bir hızdan söz ediyoruz. ışık hızı saniyede 300 bin km olduÄŸuna göre ve ışık hızına yakın diyorsak kafadan 250 bine kadar hızlandıracaklar. Ä°ÅŸte bunu süperiletkenlik denilen fenomen ile saÄŸlayacaklar. Peki süperiletkenlik ne demek? elektriÄŸin, ısının süper bir hızla iletilmesi demek. Söz gelimi elektrik iletilirken kayıpların olmaması demek ve daha bir sürü ÅŸey. Maddeler ise genelde düşük ısılarda süperiletkenlik özellikleri göstermeye baÅŸlarlar. Siz deyin eksi 150 ben deyim eksi 200… Ama siz eksi 273 ün altına inmeyin, çünkü inemezsiniz. Öyle bir ÅŸey yoktur. kainatta ulaşılabilecek en düşük sıcaklık, eksi 273 derecedir. Bu santigrad deÄŸeri tabii ki.. Bir de bunun kelvini var ki zaten 0 ediyor o. Bu süperiletkenliÄŸi saÄŸlamak için eksi 270 küsür dereceye kadar düşülmesi gerekilecek bu da CERN deki teknolojinin ne boyutlarda olduÄŸu hakkında çoÄŸuna göre olmasa da bu yazıyı okuduktan sonra size bir fikir verecektir. Peki bu sıcaklığa nasıl inilecek? O kadarını bilmiyorum ama bunun aylarca süren bir süreç olduÄŸunu biliyorum.

Size ilginç bir bilgi daha, uzayın sıcaklığı eksi 268 küsür derecedir. Yani 5 kelvin sıcaklığındadır. Peki nereden geliyor bu ısı hiç düşündünüz mü? Düşünmediniz çünkü bunu bilmiyordunuz bile. Her neyse konumuza tekrar dönelim…

Bu CERN deki bilim adamları, ÅŸayet ömürleri yeterse iki tane proton demetini ışık hızına pek bir yakın hızlarda çarpıştıracaklar ve bu çarpışmayı gözlemlemeye çalışacaklar demiÅŸtim. Peki kara delik bunun neresinde? Bu sorunun cevabını bilebilmek için önce kara deliÄŸin ne olduÄŸunu bilmemiz gerek. Peki nedir kara delik? Kara delik lise 1 de fizik dersi almış her türk gencinin rahatlıkla algılayabileceÄŸi bir kavramdır. Kütlesi oldukça büyük ve sürekli daha da büyüyen, hacmi “sıfır” ve ortaokul matematiÄŸi seviyesinde birinin hemen tahmin ettiÄŸi gibi yoÄŸunluÄŸu tanımsız “ÅŸey”dir. (d=m/v yani yoÄŸunluk = kütle / hacim)

Albert Einstein (ki kendisi idollerimden birisidir) maddenin yani kütle sahibi “ÅŸey” in aslında enerjiden ibaret olduÄŸunu söylediÄŸinde (e=mc^2 yani enerji=kütle x ışık hızının karesi) bilim dünyasının en önemli buluÅŸunu yaptığını biliyor muydu bilmiyorum. Bu çok önemli bir ÅŸey. Yani madde dediÄŸimiz ÅŸeyin yoÄŸunlaÅŸmış enerji olması. Yani madde eÄŸer enerjinin yoÄŸunlaÅŸmış hali ise, serbest bırakarak maddeyi enerjiye çevirebiliriz. Nasıl? Al iÅŸte, atom bombası. Ortaya hayvani bir enerjinin çıktığı atom bombasında büyük bir atom parçalanıyor ve madde enerjiye dönüşüyor. Her neyse biz kara deliÄŸe devam edelim.

Einstein, uzay-zamanın maddenin etrafına bir çarÅŸaf gibi dolandığını ve her kütlenin bu uzay-zaman çarÅŸafında bir ters bombelenmeye sebep olduÄŸunu iddia etmiÅŸtir. Yani nasıl siz yatakta yatarken çarÅŸaf üzerinize dolanıyorsa, uzay-zaman da kütlelerin etrafına dolanır aynı ÅŸekilde. Ve gerdiÄŸiniz bir çarÅŸafın üzerine bir bilye bıraktığınızı varsayın. Bu bilye, çarÅŸafı ters bombeleÅŸtirecektir. EÄŸer AyÅŸe Teyze’nin
tavsiyelerine uymayıp da, ACE kullanmadı iseniz, bilyeniz yeteri kadar ağır ise çarÅŸafı delip yere düşecektir. Ä°ÅŸte size kara delik…

Demek ki neymiş? Kara delik, uzay-zamanda çok fazla bir ağırlığa sahip olduğundan uzay-zamanı delmiştir. Ve bombe olduğu için de yanındakiler de çarşafın deliklerinden bir bir dökülmektedirler aşağıya. Kara deliğin yutması da budur. Yuttukça delik büyür, daha çok yutmaya başlar.

Ve, daha da anlatacaktım ama saatler oldu uyumadım, gözlerim kanlandı, artık bana müsade. Umarım kafanıza takılan birkaç soruya cevap bulabilmişsinizdir yazımda. Bir de küçük bir not, Epey oldu bu tarz konular ile ilgilenmeyeli. Kimi bilgiler aklımda yanlış kalmış olabilir, bu yazı kesinlikle bu budur demiyor ama yine de ben doğruluklarından eminim diyebilirim. Ulan Atom Mühendisi olacak adammışım ama, kaybetti beni Türkiye, napalım.. (:

Kara deliklere ilişkin bir video da bu adreste yayınlanmakta, tavsiye ederim..

Alakalı Yazılar

• 02 Eylül 2008 -- Kara Delikler, Dünyanın Sonu Geldi Falan Filan… (3)